over ons
Circulair bouwen begint niet bij het ontwerp van een nieuw gebouw, maar bij het zorgvuldig uit elkaar halen van het bestaande. Circulair demonteren, ook wel circulair oogsten genoemd, draait om het volledig in kaart brengen van een gebouw en het maximaal benutten van materialen die nog een tweede leven verdienen. Dat vraagt om een andere manier van denken, ontwerpen en samenwerken. De praktijk laat zien dat dit kansen biedt, maar ook complexiteit en onzekerheden met zich meebrengt.
De eerste stap in circulair demonteren is een grondige inventarisatie. Het bestaande gebouw wordt volledig doorgelicht: welke materialen zijn aanwezig en welke daarvan zijn geschikt voor hergebruik? Denk aan staalconstructies, (beton-)vloeren, hout en gevelmaterialen. Het resultaat van deze inventarisatie is een zogenoemd oogstboek.
In het oogstboek worden alle materialen zorgvuldig gelabeld en gespecificeerd. Per onderdeel wordt vastgelegd om welk type materiaal het gaat, wat de vorm en afmetingen zijn en hoeveel stuks beschikbaar zijn. Daarnaast wordt aangegeven of het materiaal geschikt is voor hergebruik of wordt afgeschreven.
Zo ontstaat een helder overzicht van de ‘oogst’ die het gebouw oplevert. Dit document vormt de basis voor de volgende stappen in het ontwerp- en bouwproces. Pas wanneer duidelijk is wat er beschikbaar is, kan circulair bouwen concreet en doelgericht worden toegepast.
Niet elk materiaal leent zich even goed voor hergebruik. In de praktijk blijken onder andere de volgende materialen kansrijk:
• Staal
Staal heeft een grote hergebruikpotentie. Constructieve elementen kunnen vaak in hun geheel worden hergebruikt, mits ze voldoen aan de juiste eisen.
• Kozijnen
Kozijnen kunnen vaak ook goed worden hergebruikt, vooral als het ontwerp aan de beschikbare afmetingen wordt aangepast.
• Kanaalplaatvloeren
Deze vloeren zijn relatief eenvoudig te demonteren en terug te brengen tot losse elementen. Wel vraagt hergebruik vaak om aanvullende bewerkingen, zoals het op maat zagen en ontdoen van toevoegingen zoals bijvoorbeeld afwerkvloeren of tegels.
• Hout
Hout is goed opnieuw te verwerken, zowel constructief als in afgeleide toepassingen.
• Bakstenen
Bakstenen kunnen worden uitgebikt en opnieuw worden toegepast in metselwerk, al is dit arbeidsintensief, of als toeslagmateriaal in bijvoorbeeld beton.
Het gebouw wordt letterlijk stap voor stap doorgelopen om deze hergebruikmogelijkheden inzichtelijk te maken.
Een wezenlijk verschil met traditioneel bouwen is dat het ontwerp volgt op de beschikbare materialen. Het nieuwe gebouw wordt ontworpen of aangepast op basis van wat er geoogst kan worden. Dat betekent ook dat wordt gekeken welke materialen ontbreken en of deze elders uit bestaande gebouwen kunnen worden gehaald.
Dit vraagt om vroege en intensieve samenwerking met demontagebedrijven en andere ketenpartners. Het demontagebedrijf wordt niet pas aan het eind betrokken, maar al in de ontwerpfase. Zo ontstaat een proces waarin ontwerp, demontage en bouw in elkaar grijpen en vroegtijdig inzichtelijk welke materialen beschikbaar zijn voor het ontwerp.
In de praktijk betekent dit dat het demontagebedrijf gericht wordt aangestuurd. Zo kan worden gevraagd of specifieke kanaalplaatvloeren te oogsten zijn, met duidelijke eisen aan dikte, sterkte en afmetingen. Hetzelfde geldt voor staalconstructies, waarbij staalbouwers vroegtijdig meedenken over wat herbruikbaar is en waar aanvullend staal kan worden gevonden.
Het doel is helder: zoveel mogelijk materialen uit het bestaande gebouw, en waar mogelijk ook uit andere gebouwen, opnieuw inzetten in het nieuwe ontwerp. Dat vraagt om duidelijke regie, goede afstemming en vertrouwen tussen alle betrokken partijen. Daarnaast is flexibiliteit van de ontwerpende partijen belangrijk, zodat het ontwerp waar mogelijk kan worden aangepast aan de beschikbare materialen.
Een illustratief voorbeeld is het omgaan met bestaande funderingen. In een project als Theater Ogterop in Meppel is ervoor gekozen om een deel van de oude fundering intact te laten en het ontwerp hierop aan te passen. Aan de achterzijde wordt een nieuwe fundering op palen gerealiseerd, terwijl aan de voorzijde het bestaande deel wordt behouden.
Dat leidt soms tot onlogische of afwijkende maatvoeringen. Toch weegt het voordeel zwaar: funderingen hebben een grote milieu-impact. Door deze te hergebruiken, wordt een aanzienlijke besparing gerealiseerd op materiaalgebruik en CO₂-uitstoot.
Een veelgehoorde aanname is dat hergebruikte materialen automatisch goedkoper zijn, omdat ze er al zijn. De praktijk is weerbarstiger. Circulaire sloop en hergebruik brengen extra handelingen met zich mee, zoals demonteren, schoonmaken, transport, testen en soms opnieuw bewerken.
Een kanaalplaatvloer van zes meter die moet worden teruggebracht naar 5,40 meter, moet bijvoorbeeld worden gezaagd en opnieuw gekeurd. Dat kost tijd en geld. Op dit moment is circulair bouwen daarom niet per definitie goedkoper. De verwachting is wel dat dit in de toekomst kan veranderen, naarmate schaal, vraag en aanbod toenemen.
Circulaire projecten zijn nog schaars en vaak kleinschalig. Veel initiatieven richten zich op specifieke onderdelen, zoals een uitbouw of een gevel. De markt is nog zoekende. Aannemers beschikken vaak over beperkte kennis van circulair bouwen en kiezen begrijpelijkerwijs voor zekerheid boven experiment.
Daarom zijn opdrachtgevers nodig die durven te profileren en partijen die erin geloven. Zonder die beweging blijft circulair bouwen hangen in pilots en losse ambities.
Circulair bouwen brengt ook onzekerheden met zich mee. De kwaliteit van geoogste materialen is niet altijd vooraf volledig bekend. Als een demontagebedrijf materialen oogst, heeft de aannemer daar niet altijd directe controle over.
Ook bij afspraken over hergebruikpercentages, bijvoorbeeld bij hout, blijft de haalbaarheid in de praktijk soms onzeker. Dat vraagt om realistische uitvragen, duidelijke kaders en ruimte om bij te sturen.
Circulair bouwen is geen nieuw begrip. Er zijn al jaren initiatieven, projecten en deeloplossingen in de markt. Toch is een volledig circulair gebouw nog lang niet vanzelfsprekend. Voor veel partijen in de aannemerij is het werken met bestaande materialen, ketensamenwerking en ontwerpflexibiliteit nog relatief nieuw en soms ook onzeker.
Wie nu leert omgaan met deze dynamiek, bouwt niet alleen circulair, maar ook toekomstbestendig. De beweging richting hergebruik en waardebehoud is duidelijk ingezet en zal zich verder ontwikkelen. Aannemers en opdrachtgevers die hier nu actief op inspelen, versterken hun positie en voorkomen dat zij later moeten inhalen.
Heeft u vragen over dit onderwerp? Neem dan gerust contact met ons op.
Bekijk het project
